KIẾN NGHỊ CHÍNH SÁCH | Về việc giữ nguyên cơ chế EPR, không chuyển thành Thuế bảo vệ môi trường
I. Bối cảnh
Bộ Tài chính đang nghiên cứu sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Thuế Bảo vệ môi trường, trong đó có đề xuất mở rộng đối tượng chịu thuế và xem xét việc đưa trách nhiệm xử lý chất thải từ sản phẩm, bao bì vào cơ chế thuế.
Đề xuất này đặt ra nguy cơ thay đổi căn bản cách tiếp cận của Việt Nam đối với cơ chế Trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất (Extended Producer Responsibility – EPR) vốn đã được quy định trong Luật Bảo vệ môi trường 2020 và đang được triển khai theo lộ trình.
II. Phân tích
1. Chưa có tiền lệ quốc tế
- Hiện nay, trên thế giới có hơn 400 mô hình EPR đang vận hành tại châu Âu, Bắc Mỹ, Bắc Á, ASEAN và châu Úc.
- Không có quốc gia nào áp dụng EPR thông qua việc thu thuế vào ngân sách Nhà nước.
- EPR quốc tế đều dựa trên nguyên tắc: nhà sản xuất chịu trách nhiệm trực tiếp với sản phẩm do mình đưa ra thị trường.
2. Khác biệt bản chất giữa EPR và thuế
- EPR: Nhà sản xuất thực hiện trách nhiệm xã hội, nhìn thấy tác động trực tiếp từ khoản đóng góp vào hoạt động thu gom, tái chế, xử lý chất thải.
- Thuế: Nhà sản xuất chỉ thực hiện nghĩa vụ tài chính đối với Nhà nước, khoản tiền hòa vào ngân sách, không gắn trực tiếp với mục tiêu xử lý chất thải.
Điều này có nguy cơ làm mất đi tính minh bạch và động lực của cả nhà sản xuất lẫn xã hội.
3. Thuế không đạt mục tiêu thay đổi hành vi
Một trong những mục tiêu then chốt của EPR là thúc đẩy:
- Đổi mới thiết kế sản phẩm, hướng đến thiết kế sinh thái.
- Chuyển đổi mô hình sản xuất sang thân thiện môi trường.
- Thay đổi thói quen tiêu dùng theo hướng bền vững.
Trong khi đó, thuế chỉ là một nghĩa vụ tài chính. Bài học từ thuế túi nilon tại Việt Nam đã cho thấy: chính sách thuế hầu như không tạo ra hiệu quả môi trường, thậm chí có tác dụng ngược.
4. Tác động tích cực từ EPR đang rõ rệt
Thực tiễn triển khai EPR ở Việt Nam đã ghi nhận:
- Các vật liệu trước đây chưa được thu gom nay đã được đưa vào hệ thống tái chế.
- Tỷ lệ tái chế tăng dần qua từng năm.
- Doanh nghiệp bắt đầu thay đổi thiết kế sản phẩm theo hướng thân thiện môi trường.
- Người tiêu dùng ngày càng chọn lựa thông minh, sống xanh.
Nếu chuyển sang thuế, toàn bộ những tác động tích cực này có nguy cơ bị xóa bỏ.
5. Cơ chế quản lý EPR đã sẵn sàng
- Cơ chế quản lý, sử dụng khoản đóng góp tài chính từ nhà sản xuất, nhập khẩu đã được xây dựng và chuẩn bị trình Chính phủ ban hành.
- Cơ chế này cho phép:
- Hỗ trợ địa phương thu gom, xử lý chất thải rắn sinh hoạt.
- Xử lý các loại sản phẩm, bao bì khó thu gom tái chế.
- Nhà sản xuất thấy rõ hiệu quả trực tiếp từ khoản đóng góp của mình, tăng động lực đồng hành cùng xã hội.
III. Khuyến nghị
- Giữ nguyên cơ chế EPR theo Luật Bảo vệ môi trường 2020, không chuyển trách nhiệm này thành một loại thuế.
- Hoàn thiện cơ chế quản lý và giám sát quỹ EPR, đảm bảo minh bạch, công bằng và hiệu quả, từ đó tăng niềm tin của doanh nghiệp.
- Thúc đẩy đối thoại chính sách giữa Bộ Tài chính, Bộ Tài nguyên & Môi trường, cộng đồng doanh nghiệp và các bên liên quan để đảm bảo sự thống nhất trong triển khai.
- Học hỏi kinh nghiệm quốc tế từ các mô hình EPR thành công tại châu Âu, Bắc Mỹ, Bắc Á, ASEAN… thay vì tạo ra một cơ chế thuế chưa từng có tiền lệ.
- Truyền thông xã hội để người dân và doanh nghiệp hiểu rõ lợi ích trực tiếp của EPR, qua đó tăng sự ủng hộ và đồng thuận.
IV. Kết luận
Việc chuyển trách nhiệm EPR thành thuế bảo vệ môi trường không phù hợp với xu thế quốc tế, làm mất đi bản chất tích cực của EPR và có nguy cơ triệt tiêu những thay đổi xã hội – môi trường đang hình thành. Việt Nam cần kiên định với cơ chế EPR chuẩn mực quốc tế, đồng thời hoàn thiện các quy định để đảm bảo tính minh bạch, hiệu quả, góp phần thực hiện cam kết phát triển bền vững.