Tương Lai Của Bao Bì Bền Vững: Phân Hủy Sinh Học và Trách Nhiệm Mở Rộng Của Nhà Sản Xuất (EPR) tại Hoa Kỳ

Link tài liệu: https://greenblue.org/wp-content/uploads/2025/07/SPC-EPR-Composting-101-Resource.pdf

Trong bối cảnh toàn cầu ngày càng chú trọng đến tính bền vững và kinh tế tuần hoàn, việc xử lý rác thải bao bì đã trở thành một thách thức cấp bách. Giữa những nỗ lực này, hai khái niệm nổi bật đang định hình lại ngành công nghiệp: bao bì có khả năng phân hủy sinh học và chính sách Trách nhiệm Mở rộng của Nhà sản xuất (EPR). Một tài liệu toàn diện được công bố vào tháng 7 năm 2025 bởi Liên minh Bao bì Bền vững (SPC), một dự án của tổ chức phi lợi nhuận môi trường GreenBlue, đã đi sâu vào sự giao thoa phức tạp giữa hai lĩnh vực này, phân tích cách các tiểu bang của Hoa Kỳ đang tích hợp hệ thống phân hủy sinh học vào các luật EPR mới nổi của họ.

EPR là gì và Vai trò của Bao bì Phân hủy Sinh học?

Về cốt lõi, Trách nhiệm Mở rộng của Nhà sản xuất (EPR) là một cách tiếp cận chính sách thay đổi mô hình quản lý chất thải truyền thống². Hiện tại, ở hầu hết các khu vực tại Hoa Kỳ, gánh nặng tài chính cho việc thu gom, vận chuyển và xử lý rác thải và vật liệu tái chế thuộc về các đô thị và người nộp thuế³. EPR đảo ngược mô hình này bằng cách quy trách nhiệm—cả về tài chính và vận hành—cho vòng đời cuối của sản phẩm cho chính các nhà sản xuất, thương hiệu và nhà bán lẻ đã đưa chúng ra thị trường. Sự thay đổi cơ bản này nhằm mục đích khuyến khích các nhà sản xuất thiết kế bao bì dễ tái chế hơn, có thể tái sử dụng hoặc phân hủy sinh học, đồng thời tạo ra một nguồn tài trợ ổn định để cải thiện cơ sở hạ tầng quản lý chất thải.

Trong hệ sinh thái này, bao bì có khả năng phân hủy sinh học đóng một vai trò độc đáo. Đây là loại bao bì có thể phân hủy thông qua các quá trình sinh học để tạo ra carbon dioxide, nước, các hợp chất vô cơ và sinh khối, không để lại các mảnh vụn có thể nhìn thấy hoặc dư lượng độc hại ở mức độ không thể chấp nhận được⁵. Giá trị chính của nó nằm ở khả năng thu gom và chuyển hướng rác thải thực phẩm ra khỏi các bãi chôn lấp⁶. Khi rác thải thực phẩm bị chôn lấp, nó sẽ phân hủy và tạo ra khí metan, một loại khí nhà kính có hiệu ứng mạnh gấp 25 lần so với carbon dioxide⁷. Bao bì phân hủy sinh học, đặc biệt là trong lĩnh vực dịch vụ thực phẩm, cho phép người tiêu dùng vứt bỏ hộp đựng, dao dĩa và thức ăn thừa vào cùng một thùng, giúp đơn giản hóa việc phân loại và tăng tỷ lệ chuyển hướng rác thải thực phẩm⁸.

Tại sao phải Tích hợp Phân hủy Sinh học vào EPR?

Khi các chương trình EPR ban đầu tập trung chủ yếu vào tái chế, sự gia tăng của bao bì phân hủy sinh học đã đặt ra một câu hỏi quan trọng: Liệu việc phân hủy có nên được đưa vào các luật này không?⁹. Báo cáo của SPC cho rằng việc tích hợp này là rất quan trọng. Bao bì phân hủy sinh học đã tồn tại trong dòng chất thải của chúng ta, và nếu không có con đường thu hồi thích hợp, chúng sẽ bị đưa vào bãi chôn lấp hoặc gây ô nhiễm cho dòng tái chế. Khi các chương trình EPR tài trợ cho các hệ thống thu gom và xử lý phân hủy sinh học, chúng sẽ tạo ra một con đường để bao bì này đạt được mục đích sử dụng cao nhất và tốt nhất: trở thành nguyên liệu đầu vào cho phân trộn.

Việc tích hợp này có thể được thực hiện theo nhiều cách:

• Đánh giá Nhu cầu: Các chương trình EPR có thể yêu cầu một cuộc đánh giá toàn diện về cơ sở hạ tầng phân hủy sinh học hiện có và xác định những gì cần thiết để mở rộng khả năng tiếp cận cho người dân.
• Vật liệu được Bảo hiểm: Bao bì phân hủy sinh học được chính thức công nhận là một “vật liệu được bảo hiểm” trong chương trình, đảm bảo nó được quản lý đúng cách.
• Hoàn trả chi phí: Các cơ sở phân hủy sinh học được hoàn trả chi phí xử lý vật liệu, tương tự như cách các Cơ sở Phục hồi Vật liệu (MRF) được tài trợ cho việc tái chế¹⁴.
• Giáo dục và Tiếp cận: Các khoản phí do nhà sản xuất đóng góp có thể tài trợ cho các chiến dịch giáo dục công chúng về cách phân loại và xử lý đúng cách các sản phẩm phân hủy sinh học, bao gồm cả việc giải quyết sự nhầm lẫn với các sản phẩm “trông giống nhau” không thể phân hủy.
• Tiêu chuẩn Thuận tiện: Đảm bảo rằng việc thu gom vật liệu phân hủy sinh học cũng thuận tiện cho người dân như việc thu gom rác tái chế¹⁶.

Bối cảnh EPR trên Toàn nước Mỹ: Phân tích theo Từng Tiểu bang

Tính đến năm 2025, bảy tiểu bang ở Hoa Kỳ đã thông qua luật EPR về bao bì, với các mức độ tích hợp phân hủy sinh học khác nhau¹⁷. Tài liệu của SPC phân loại các tiểu bang này thành ba nhóm.

1. Các tiểu bang không tập trung vào phân hủy sinh học (Maine và Oregon):

Các chương trình EPR của Maine và Oregon không có các điều khoản rõ ràng tập trung vào việc phân hủy sinh học18. Tuy nhiên, tại Oregon, tất cả các loại bao bì (với một số miễn trừ) đều phải được báo cáo và chịu phí, bất kể khả năng tái chế hay phân hủy sinh học của chúng19. Tại Maine, mặc dù không có điều khoản cụ thể, Bộ Bảo vệ Môi trường của tiểu bang được phép chỉ định một số vật liệu là “có khả năng phân hủy sinh học” theo các tiêu chuẩn của ASTM (Hiệp hội Thử nghiệm và Vật liệu Hoa Kỳ), mặc dù họ chưa làm điều này cho bất kỳ loại bao bì nào.

2. Các tiểu bang tiên phong (California, Colorado, Minnesota):

Ba tiểu bang này đã tích hợp rõ ràng việc phân hủy sinh học vào luật EPR của họ. Mặc dù có những khác biệt, các chương trình của họ có nhiều điểm chung, bao gồm:

• Đại diện trong Ban Cố vấn: Đảm bảo có tiếng nói từ ngành công nghiệp phân hủy sinh học trong các cơ quan quản lý chương trình²³.
• Tài trợ và Điều chỉnh phí: Cung cấp tài trợ cho các cơ sở phân hủy và sử dụng cơ cấu phí “điều chỉnh sinh thái” (eco-modulation) để khuyến khích các nhà sản xuất sử dụng bao bì dễ phân hủy hơn bằng cách giảm phí cho các thiết kế bền vững.
• Mục tiêu và Danh sách Toàn tiểu bang: California đặt mục tiêu 100% bao bì phải có thể tái chế hoặc phân hủy sinh học vào năm 2032, trong khi Minnesota yêu cầu Tổ chức Trách nhiệm của Nhà sản xuất (PRO) tự đặt ra các mục tiêu thu hồi phân hủy²⁵. Cả ba tiểu bang đều có kế hoạch công bố danh sách các vật liệu được coi là có thể phân hủy sinh học trên toàn tiểu bang²⁶.

Tuy nhiên, vẫn còn những sự không nhất quán. Ví dụ, Minnesota và Colorado có các định nghĩa pháp lý khác nhau cho các thuật ngữ như “vật liệu phân hủy sinh học” và “phân hủy sinh học”, thường dựa trên các tiêu chuẩn ASTM D6400 và D6868^. Đáng chú ý, California hiện không có định nghĩa theo luật định cho các thuật ngữ này, điều này có thể sẽ được làm rõ trong quá trình xây dựng quy tắc của tiểu bang²⁸.

3. Làn sóng Mới nhất (Maryland và Washington): Maryland và Washington đã thông qua luật EPR vào tháng 5 năm 2025, đưa tổng số tiểu bang có luật này lên bảy và chiếm hơn một phần năm dân số Hoa Kỳ. Mặc dù các chương trình này còn ở giai đoạn đầu, các luật của họ cho thấy một cách tiếp cận toàn diện đối với việc phân hủy sinh học30. Cả hai tiểu bang đều bao gồm các mục tiêu về tỷ lệ phân hủy, đưa việc phân hủy vào Đánh giá Nhu cầu, đảm bảo đại diện trong ban cố vấn, và có các điều khoản về tài trợ, giáo dục, đầu tư cơ sở hạ tầng và mở rộng dịch vụ.

Kết luận và Triển vọng

Việc tích hợp bao bì phân hủy sinh học vào các chương trình EPR ở Hoa Kỳ là một nỗ lực mới mẻ nhưng ngày càng trở nên quan trọng³². Báo cáo của SPC nhấn mạnh một thông điệp rõ ràng: các nhà sản xuất và thương hiệu sản xuất bao bì phân hủy sinh học, những người đang đóng phí vào hệ thống EPR, muốn thấy sản phẩm của họ được phân hủy đúng cách. Do đó, các khoản phí đó nên được sử dụng để hỗ trợ và xây dựng cơ sở hạ tầng thu gom và xử lý cần thiết³³.

Trong tương lai, vai trò của các Tổ chức Trách nhiệm của Nhà sản xuất (PRO) sẽ rất quan trọng trong việc xác định cơ cấu phí và quyết định nơi để đầu tư nhằm cải thiện hệ thống³⁴. Khi ngày càng nhiều tiểu bang xem xét và thông qua luật EPR, những bài học kinh nghiệm từ California, Colorado, Minnesota, Maryland và Washington sẽ cung cấp một lộ trình quan trọng để đảm bảo rằng bao bì phân hủy sinh học có thể thực hiện lời hứa về một nền kinh tế tuần hoàn thực sự.

Góc nhìn cho Việt Nam: Áp dụng Kinh nghiệm Quốc tế vào Lộ trình EPR

Việt Nam đã chính thức triển khai Trách nhiệm Mở rộng của Nhà sản xuất (EPR) từ ngày 1 tháng 1 năm 2024, một bước tiến quan trọng trong việc quản lý chất thải và thúc đẩy kinh tế tuần hoàn theo Luật Bảo vệ Môi trường 2020. Hiện tại, quy định EPR của Việt Nam tập trung chủ yếu vào việc tái chế bao bì thông thường như nhựa, giấy, kim loại và thủy tinh. Tuy nhiên, những kinh nghiệm từ các tiểu bang Hoa Kỳ trong việc tích hợp bao bì phân hủy sinh học vào luật EPR mang đến nhiều bài học quý giá cho Việt Nam trong giai đoạn tiếp theo.

Thách thức và Cơ hội Tích hợp Bao bì Phân hủy Sinh học

Giống như ở Hoa Kỳ, bao bì phân hủy sinh học đang ngày càng phổ biến tại Việt Nam, đặc biệt trong lĩnh vực thực phẩm và đồ uống, như một giải pháp thay thế cho nhựa dùng một lần. Tuy nhiên, nếu không có một hệ thống quản lý đồng bộ, những sản phẩm này có nguy cơ bị thải ra bãi chôn lấp, làm lãng phí tiềm năng và thậm chí gây ô nhiễm cho dòng tái chế truyền thống.

Kinh nghiệm quốc tế cho thấy, để bao bì phân hủy sinh học phát huy hết giá trị, chính sách EPR của Việt Nam có thể xem xét các yếu tố sau:

1. Xây dựng Hạ tầng Phân loại và Xử lý: EPR có thể trở thành nguồn tài chính để đầu tư vào các nhà máy xử lý rác hữu cơ và phân compost công nghiệp. Hiện tại, hạ tầng cho việc này ở Việt Nam còn hạn chế. Các khoản đóng góp từ nhà sản xuất bao bì phân hủy sinh học nên được dùng để xây dựng và vận hành các cơ sở này, thay vì chỉ chảy vào quỹ hỗ trợ tái chế chung.
2. Thiết lập Tiêu chuẩn và Danh mục Rõ ràng: Việt Nam cần xây dựng các tiêu chuẩn quốc gia rõ ràng cho “bao bì phân hủy sinh học”, tương tự như các tiêu chuẩn ASTM được áp dụng ở Hoa Kỳ. Việc này giúp phân biệt sản phẩm đạt chuẩn với các loại nhựa “phân rã” thông thường. Dựa trên đó, cơ quan quản lý có thể công bố một “danh mục vật liệu phân hủy sinh học” được công nhận trong khuôn khổ EPR, tạo sự minh bạch cho cả nhà sản xuất và người tiêu dùng³.
3. Giáo dục Cộng đồng: Một phần quan trọng trong quỹ EPR nên được dành cho việc giáo dục người dân về cách nhận biết, phân loại và xử lý đúng cách bao bì phân hủy sinh học. Việc tránh nhầm lẫn giữa bao bì phân hủy sinh học và bao bì nhựa thông thường là yếu tố then chốt để đảm bảo cả hai dòng vật liệu được xử lý hiệu quả⁴.
4. Sử dụng Công cụ “Điều chỉnh Phí” (Eco-modulation): Khi hệ thống đã hoàn thiện hơn, Việt Nam có thể áp dụng cơ chế điều chỉnh phí. Theo đó, các nhà sản xuất sử dụng bao bì dễ phân hủy, được chứng nhận và dán nhãn đúng cách sẽ được hưởng mức phí đóng góp EPR thấp hơn. Đây là một động lực kinh tế mạnh mẽ, khuyến khích doanh nghiệp chuyển đổi sang các giải pháp bao bì bền vững hơn⁵.

Nhìn chung, lộ trình EPR của Việt Nam đang ở giai đoạn đầu và còn nhiều không gian để phát triển. Việc chủ động nghiên cứu và tích hợp các quy định về bao bì phân hủy sinh học sẽ giúp Việt Nam không chỉ giải quyết vấn đề rác thải nhựa mà còn tận dụng được lợi ích to lớn từ việc chuyển đổi rác thải thực phẩm và bao bì hữu cơ thành tài nguyên có giá trị, góp phần xây dựng một nền kinh tế tuần hoàn toàn diện.